Amerika'nın Zenginliği Kurucu Babaların Demokrasiye Dayanıyor, Ancak Bu Miras Tehlikede

1831 yılında genç Amerika Birleşik Devletleri'ni ziyaret eden Fransız düşünür Alexis de Tocqueville, Amerikalıların ticarete, sanayiye ve zenginliğe olan doyumsuz iştahı karşısında büyük bir hayranlık duymuştur. Kendi ünlü eseri "Amerika'da Demokrasi"de bu durumu, ülkedeki girişimci ruhu hiçbir şeyin engelleyememesiyle açıklamıştır. Tocqueville'e göre Amerikalıların bu şaşırtıcı ticari enerjisinin temelinde, hiç şüphesiz ki kurucu babalar tarafından inşa edilen demokratik kurumlar yatmaktadır. Bağımsızlık Bildirgesi'nin 250. yıldönümüne yaklaşırken, ABD dünyanın en büyük, en dinamik ve en zengin ekonomisi olarak bu tarihsel vizyonu doğrulamaktadır. Ancak The Wall Street Journal analistlerinden Greg Ip'un da dikkat çektiği üzere, ülkenin siyasi ve ekonomik temellerini yakından incelediğimizde günümüzde ciddi çatlakların oluşmaya başladığını görmekteyiz.

Nobel ödüllü iktisatçılar Daron Acemoğlu ve James Robinson'un "Neden Uluslar Başarısız Olur" adlı eserlerinde detaylandırdığı gibi, yalnızca demokrasinin varlığı ekonomik büyümeyi tek başına garanti altına almamaktadır. Ülkelerin refah seviyesini belirleyen asıl faktör, kuran kurumların niteliğidir. Yazarlara göre zenginliği ve gücü yalnızca küçük bir elit grubun elinde toplayan "çıkarcı" kurumlar, yoksulluğun ve eşitsizliğğin temel kaynağıdır. Buna karşılık, gücü geniş bir şekilde yayan ve sınırlandıran "kapsayıcı" kurumlar, toplumun tüm kesimlerinin ekonomik kalkınmaya katılmasına olanak tanımaktadır. Bu bağlamda, Amerikan kolonistlerinin miras aldığı İngiliz kurumları ve 1688 Şanlı Devrimi, hükümdarların keyfi vergilendirme ve mülk el koyma gücünü sınırlayarak ABD'nin gelecekteki ekonomik başarısının zeminini hazırlamıştır. Amerika'nın ekonomik düzeninin asıl çerçevesi, karşılıklı denge ve kontrol sistemi getiren Anayasası ile netlik kazanmıştır. Bu anayasa, devletin bireylerin doğal haklarını ihlal etmesini engelleyerek vergiler, ticaret ve sözleşmeler konusunda yatırımcılara güven vermiştir. ekonomist Jesús Fernández-Villaverde, Anayasayı hükümetin gelecek nesillere verdiği sözleri tutacağını garanti altına alan bir "bağlanma mekanizması" olarak tanımlamaktadır. George Washington'un iki dönemden sonra görevinden feragat etmesi gibi erdemli adımlar, bu siyasi ve ekonomik güvenin inşasında kritik bir rol oynamıştır. Ayrıca Alexander Hamilton'ın eyalet borçlarının üzerine alınması, ulusun kredi notunu yükselterek küresel bir finansal güç olmasının önünü açmıştır. Elbette, Amerikan kurumlarının her zaman tam anlamıyla kapsayıcı olduğu söylenemez ve bu durum tarihsel süreçte ekonomik bir kusur yaratmıştır. Ülkenin ilk dönemlerindeki ekonomik üretimin büyük bir kısmı, köleleştirilmiş insanların zoraki emeğine dayanmaktaydı. Yirminci yüzyıla kadar Afroamerikanlar ve kadınlar sistematik bir şekilde eşitliğin ve ekonomik faydaların dışında bırakılmıştır. Buna rağmen yoğun göçmen nüfusu, genişleyen sınırlar ve sınırsız girişimcilik enerjisi sayesinde ülke inanılmaz bir hızla büyümeye devam etmiştir. On dokuzuncu yüzyılın sonlarına gelindiğinde, ABD tarımsal bir toplumdan sanayileşmiş ve şehirleşmiş bir devrim aşamasına geçerek Büyük Britanya'yı ekonomik büyüklük açısından geride bırakmayı başarmıştır. Ancak günümüzde kurucu babaların miras bıraktığı bu ekonomik demokrasi ciddi bir dönüşüm ve tehdit içindedir. Nitekim eski ABD Başkanı Donald Trump'ın ekonomik yetkileri giderek artan bir şekilde kendi elinde topladığı, Yüksek Mahkemenin son kararlarıyla daha da pekişen bir endişe kaynağıdır. Bu durum, başkanlık yetkilerinin kurumlar üzerindeki klasik denge ve kontrol mekanizmalarını zayıflatma tehlikesini beraberinde getirmektedir. Öte yandan Amerikan halkının hem kapitalizme hem de mevcut demokratik sisteme olan güveni giderek azalmakta ve Demokrat Parti içinde sosyalist fikirler giderek daha fazla güç kazanmaktadır. Ekonomik özgürlüklerin ve refahın ancak adil ve kapsayıcı kurumların korunmasıyla sürdürülebileceği gerçeğinden yola çıkıldığında, ABD'nin bu kurumsal mirasını koruması gelecekteki kaderini belirleyecek bir önem taşımaktadır.