Hukukun Üstünlüğü Batı Kökenli Değil: Hindistan Başyargıcı 'Dharma' Kavramının Binlerce Yıllık Geçmişine Dikkat Çekti

Hindistan Başyargıcı (CJI) Surya Kant, hukukun üstünlüğü ve yargı bağımsızlığı kavramlarının Batı kökenli veya küresel güneye sömürge sonrası dönemde dayatılan bir ithal malzemesi olduğu yönündeki yaygın kabulleri reddetti. İsveç'te Uluslararası IDEA tarafından düzenlenen ve "Hukukun Üstünlüğünü Korumak: Hindistan ve İsveç'ten Deneyimler" başlıklı bir konferansta keynote konuşması yapan Kant, bu ilkelerin aslında Hint bilincinde binlerce yıldır kök salmış antik değerler olduğunu vurguladı. Konuşmasında, kişisel veya hanedanlık güçlerinin üzerinde estabilen 'Dharma' yani evrensel, etik ve hukuki düzenin üstünlüğü kavramının, modern anglo-sakson ortak hukukundan çok daha eski olduğunu belirtti. Başyargıç, bu durumu kanıtlamak için dünyanın en eski destanlarından biri olan Mahabharata'dan bilindik bir hikayeye atıfta bulundu. Bu söyleşi, Hint yargı sisteminin sadece modern anayasal normları değil, aynı zamanda köklü kültürel mirası da temsil ettiğini gözler önüne seriyor.

Hukuk tarihi ve felsefesi açısından son derece önemli bir mesaj veren Başyargıç Surya Kant, Mahabharata'daki Kral Prahlada, oğlu Virochana ve bilge Sudhanva arasında geçen bir olayı örnek gösterdi. Bu hikayeye göre Kral Prahlada, kendi öz oğlunun hayatını ilgilendiren ölüm-kalım niteliğindeki bir anlaşmazlığı yargılamak zorunda kalmış ve bireysel duygularını bir kenara bırakarak adaleti tahrik etmiştir. Kant, bu destansı olayın, güçler ayrılığı veya kurumsal bağımsızlık gibi modern anayasal teorilerin formüle edilmesinden çok önce Hint düşüncesinde yargıçların tarafsızlığının ne kadar hayati görüldüğünü kanıtladığını ifade etti. Hakimin gerçeği saptırdığı anlarda sadece davanın tarafı olan kişilerin değil, aynı zamanda tüm sivil toplumun üzerine inşa edildiği ahlaki düzenin de çökeceği vurgulandı. Bu bağlamda, yargıçların siyasi, kişisel veya hanedani baskılardan tamamen yalıtılmış olmasının Hint geleneğinde yadsınamaz bir kural olduğu belirtiliyor.

Hintistan Anayasası'nın modern yapısına da değinen Başyargıç, yasama, yürütme ve yargı organlarına farklı sorumluluklar yüklendiğini ve bağımsız bir yargının diğer organların anayasal sınırları aşmasına karşı bir kalkan görevi gördüğünü söyledi. Kant, yargı denetiminin sadece anayasal bir güç değil, aynı zamanda zorunlu bir anayasal görev olduğunun altını çizerek mahkemelerin sistem içinde pasif izleyiciler olamayacağını belirtti. Yargı organının, hiçbir kamu gücü kullanımının hukukun disiplininden kaçamayacağından emin olarak anayasal üstünlüğü koruyan tetikte bekleyen muhafızlar olması gerektiğini ifade etti. Anayasal organlar kendilerine verilen rollerin dışına çıktıklarında yargı denetiminin bir düzeltme mekanizması olarak devreye girdiğini belirten CJI, hukukun üstünlüğünün devam etmesinin bu üç güç arasındaki hassas dengeye bağlı olduğunu sözlerine ekledi. Bu sayede hukukun üstünlüğü kavramının Hint vatandaşları için sadece kağıt üzerindeki soyut bir vaat değil, yaşanan ve inkar edilemez bir gerçeklik haline geldiği belirtiliyor.

Başyargıcın konuşmasında Hindistan Yüksek Mahkemesi'nin anayasa hukukuna yaptığı köklü katkılara da geniş yer verildi. Özellikle 'Temel Yapı Doktrini' (Basic Structure Doctrine), Hint yargı sisteminin en büyük başarılarından biri olarak öne çıkarıldı. Kesavananda Bharati davasında şekillenen bu doktrin sayesinde anayasanın, güçler ayrılığını da içeren ve hiçbir anayasa değişikliği ile bile yok edilemeyecek değiştirilemez bir çekirdek kimliğe sahip olduğu tescilendi. Ayrıca S.R. Bommai davası referans gösterilerek, federalizmin ve demokrasinin temel yapının bir parçası haline getirildiği ve seçilmiş bir hükümetin meclis çoğunluğunu kanıtlamadan kapatılamayacağı hatırlatıldı. Yargıçların atanmasında büyük ölçüde yargı organının kendi sorumluluğunda olduğu Kollegiyum sisteminin (Collegium system) gelişimi ve yargıçların mali özerkliği gibi konuların da bağımsızlığı koruyacak mekanizmalar olduğu detaylıca aktarıldı.

Son olarak, Hindistan Yüksek Mahkemesi'nin halkın lehine adalet dağıtma konusunda oynadığı dönüştürücü role dikkat çekildi. Hukuk duruşması hakkını genişleten S.P. Gupta davasıyla başlayan dava açma ehliyetinin (locus standi) esnetilmesi sayesinde, dezavantajlı gruplar adına kamu yararına davalar (PIL) açma kapısı aralandığı belirtildi. Basın haberlerinin veya mektupların dava dilekçesi olarak kabul edildiği mektup yargılaması uygulamasının da toplumsal sorunlara hızlı çözümler getirdiği vurgulandı. Hızlı yargılanma hakkından işlem sürecine, insan onurundan geçim hakkına kadar uzanan ve zorla çalıştırmanın kaldırılmasını içeren pek çok tarihi kararın adaletin evrenselleşmesine katkı sağladığı aktarıldı. CJI Kant ayrıca mahkemenin mutlak sorumluluk, kirleten öder ve ihtiyat prensibi gibi çevre hukuku ilkelerini geliştirerek doğanın korunmasında da öncü bir rol üstlendiğini ifade etti.