Hırvatistan'ın En Eski Tersanesi: Dünyaya Savaş Gemileri İnşa Etti ve Tito'yu İşten Çıkardı

Hırvatistan'ın en eski tersanesi olarak bilinen Kraljevica Tersanesi, yüzyıllar boyunca Adriyatik Denizi'nde gemi inşa sanatının simgesi olmuştur. Tarihi boyunca yalnızca bölgesel değil, küresel çapta da ün kazanarak dünyanın dört bir yanına savaş gemileri inşa etmiştir. Tesis, aynı zamanda dönemin en tartışmalı ve tarihi figürlerinden biri olan Josip Broz Tito'nun da çalıştığı ve işten çıkarıldığı yer olarak tarihe geçmiştir. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu döneminden Yugoslavya dönemine kadar geniş bir zaman dilimine yayılan köklü geçmişiyle tersane, hem askeri hem de ticari denizcilik tarihine damga vurmuştur. Kraljevica'daki bu köklü geleneğin izleri, tersanenin 2012 yılında iflas etmesine rağmen bugün hâlâ farklı biçimlerde devam etmektedir.

Kraljevica'daki gemi inşa tradisyonunun temelleri, 18. yüzyıla dayanmaktadır. Habsburg İmparatoru VI. Charles'ın 1723 yılında Ernest Deichmann'ı bölgeye bir liman inşası için görevlendirmesiyle başlayan süreç, tersanenin kuruluşunun önünü açmıştır. Deichmann, Bakar'ı da değerlendirmesine rağmen nihayetinde Kraljevica'yı uygun konum olarak seçmiş ve imparatorun 1728'deki ziyaretinin ardından resmi bir kararnamesi ile süreç şekillenmiştir. 1729 yılında resmen açılan tersanede, İmparator'un halefi Maria Theresa tarafından savaş limanı ilan edilmesiyle 1749 ile 1760 yılları arasında iki büyük fırıfteyn (savaş gemisi) inşa edilmiştir. Bu erken dönem atılımları, Kraljevica'yı Avrupa denizcilik haritasında kalıcı ve önemli bir yere yerleştirmiştir.

19. yüzyılda tersane, teknolojik ve yönetsel olarak önemli dönüşümler yaşamıştır. Bu dönemde tesisi devralan İngiliz işletmeciler olan Pritchard kardeşler, 1847 yılına kadar 5.311 gros tonluk toplam kapasiteye sahip 15 farklı gemi inşa etmeyi başarmıştır. Yelkenli gemilerden buharlı gemilere geçişin de öncüsü olan tersanede, 1836 yılında denize indirilen ve dönemin en ünlü gemilerinden biri olan paletli buharlı 'Maria Ana' inşa edilmiştir. Aynı yüzyılın ortalarında işletmeciliği devralan Vatroslav Ignacije Arćanin döneminde 'Grad Karlovac' ve 'Josip Juraj Strossmayer' gibi dönemlerinin en görkemli yelkenli gemileri üretim bandından indirilmiştir.

20. yüzyılın başlarında Rijeka merkezli Danubius şirketinin yönetimine giren tesis, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna kadar bu çatı altında faaliyet göstermiştir. Savaşın bitiminin ardından kurulan Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı dönemine Jadranska brodogradilišta d.d. şirketinin bir parçası olarak geçen tersane, iki savaş arası dönemde ağırlıklı olarak buharlı gemilerin onarımına odaklanmıştır. Avusturya-Macaristan döneminde bin kişiyi aşan istihdamı, Yugoslavya döneminde yaklaşık 1.500 kişiye ulaşarak bölge ekonomisinin can damarı olmuştur. Ancak tüm bu işleyiş ve istihdam, dünya tarihini değiştirecek bir kişinin burada çalışmasıyla bambaşka bir boyut kazanmıştır.

Tersane tarihinin en ilginç ve şaşırtıcı detaylarından biri, geleceğin Yugoslavya lideri Josip Broz Tito'nun burada bir çalışan olarak çalışmasıdır. Henüz devlet başkanı olmadan önceki gençlik yıllarında işçi olarak Kraljevica Tersanesi'nde istihdam edilen Tito, dönemin işçi hareketlerine ve siyasi eylemlerine katılması sonucunda dikkatleri üzerine çekmiştir. Yaşadığı bu siyasi ve sendikal eylemler nedeniyle işten çıkarılan genç Tito, ilerleyen yıllarda Avrupa'nın ve dünyanın en önemli siyasi figürlerinden biri haline gelmiştir. Tito'nun işten çıkarılma hadisesi, hem Yugoslavya tarihi hem de bölgenin çalışma kültürü açısından unutulmaz bir tarihi simge olarak anılmaktadır. 2012 yılındaki iflasın ardından yüzlerce işçisini işten çıkaran ve kapanma tehlikesi atlatan tesiste, bugün çok daha az sayıda çalışanınmasıyla daha küçük tekneler ve bakım hizmetleri sunularak köklü gemi inşa kültürü yaşatılmaya çalışılmaktadır.