Kazakistan'ın yeni seçim sistemi ve mecliste kadın temsili için %30 kota kritiği

Kazakistan'da 1 Temmuz'da yürürlüğe giren yeni anayasa çerçevesinde, 23 Ağustos'ta yapılacak seçimler ülkedeki siyasi yapı için tarihi bir dönüm noktasını temsil ediyor. Seçmenler, eski Meclis ve Senato'nun yerini alacak olan 145 üyeli tek meclisli ilk Kurultai'yi seçmek için sandık başına gidecek. Siyasi partiler aday listelerini hazırlarken, yeni seçim sistemi altında özel bir önem kazanan bir kota uygulamasına uymak zorundalar. Bu yeni uygulama, adayların en az %30'unun kadınlar, gençler ve engellilerden oluşmuş gruplardan gelmesini zorunlu kılıyor. Ancak bu hedefin sandık başındaki sonucu nasıl şekillendireceği ve gerçek bir temsil artışı sağlayıp sağlamayacağı konusunda şimdiden soru işaretleri ve analizler yapılıyor.

Mevcut yasal düzenleme ne yazık ki sandıktaki çıktı için doğrudan bir garanti sunmuyor ve uygulama açısından da karmaşıklık barındırıyor. Yasa, kadınların parlamentodaki koltuğun %30'unu garanti altına almaktan ziyade, kadınları gençlerle ve engellilerle aynı potada eriten toplu bir hedef belirliyor. Bu durumda siyasi partiler, kadın aday oranını artırmadan diğer iki kategoriye yoğunlaşarak kuralı teknik olarak yerine getirebilirler. Ayrıca Kazakistan'ın yeni Kurultai'si için geçerli olan ve ülke genelinde orantılı temsil esasına dayanan sistemde, adayların parti listesindeki sıralaması da kadar seçilebilirlikleri için belirleyici bir faktör olacak.

Bu seçim sürecine girilirken Kazakistan'ın mevcut durumuna bakıldığında, kadın temsilinde yapılacak iyileşmenin ne kadar gerekli olduğu açıkça görülüyor. Geçiş sürecinden önceki dönemde parlamentodaki kadın varlığı oldukça sınırlıydı; 2025 sonunda Meclis'te koltukların sadece %17,3'ünü, Senato'da ise %20'sini kadınlar oluşturuyordu. Bu veriler, Kazakistan'ın kadın milletvekili oranında küresel ortalamanın (%27,5) geride kaldığını gösteriyor. Bu nedenle, ülkedeki siyasi temsil eşitsizliğini gidermek adına atılacak adımlar ve uygulanacak kota mekanizmasının etkinliği büyük bir önem taşıyor.

Kazakistan'ın bu hamlesini değerlendirmek için bölgesel komşularının benzer uygulamalarına ve sonuçlarına göz atmak gereken bir veri seti sunuyor. Özbekistan'da 2024 seçimlerinde kadınlar için özel olarak ayrılan kota %30'dan %40'a çıkarıldığında, Meclis'teki kadın milletvekili sayısı anında artış göstererek 150 koltuk içinde 57'ye ulaştı. Bu uygulama neticesinde %38'e çıkan oran, cinsiyet kotasının net bir şekilde hedef kitleye odaklanmasının getirdiği başarının bir kanıtı olarak kabul edilebilir. Kazakistan'ın kapsayıcı yaklaşımı yerine Özbekistan'ın kadınları merkeze alan özel kotası daha belirgin bir sonuç üretmiş oldu.

Özbekistan'daki gelişme belirgin olsa da, bölgedeki en çarpıcı ve hızlı ilerleme Kırgızistan'dan geldi. 2025 parlamento seçimlerinde kadınların koltuk oranı bir önce seçime göre tam %12.9 oranında artış kaydetti ve bu, o yıl parlamentosunu yenileyen ülkeler arasında en yüksek artış oldu. Kırgızistan'daki bu başarı, sembolik bir kota artışından ziyade seçim sisteminin temelinin yeniden tasarlanmasından kaynaklandı. Uygulanan yeni kuralla, her seçim bölgesindeki üç koltuktan hiçbir cinsiyetin ikiden fazlasını alamaması sağlandı. Bu mekanizma, tüm ülke genelinde kadınlara en az üçte bir oranında parlamento sandalyesini matematiksel olarak garanti altına alan çok daha güçlü bir yapıyı ortaya çıkardı.