Ölmeyen Deniz'ler ve İklimin Hafızası: Sular Neden Bu Kadar Hayati?

Eskiden Ölüdeniz dendiğinde akla Fethiye'nin o eşsiz, dalgasız ve huzurlu lagünü gelirdi; ancak bugün bu kavram, güncel toplumsal tartışmalar ve Deniz Göktaş'ın dikkat çekici gösterisiyle yeniden anlam kazandı. Sisteme ayak uyduramayan, dalgaları kabaran ve varlığıyla güçlü yankılar uyandıran denizler, doğası gereği son derece tepkisel varlıklardır. Onların bu tepkiselliği sadece fiziksel bir kabalık değil, doğalarında var olan derin bir duyarlılığın dışavurusudur. Türkiye'deki Ölüdeniz, bir lagün olmasından ve dünyanın en sakin koylarından biri olmasından ötürü fırtınalı havalarda bile güvenli bir liman işlevi görerek adeta "ölü" bir deniz karakteristiğine bürünür. Bu dinginlik, onun doğasını bir liman olarak korumasını sağlarken, aynı zamanda onu bağlamından koparıp tamamen hareketsiz bir varlık olarak algılamaya yönelik yanılgıları da beraberinde getirir.

Diğer yandan İsrail ve Ürdün sınırında yer alan coğrafi Ölü Deniz ise tamamen farklı bir fenomendir; deniz seviyesinin altında yer alması ve muazzam tuz yoğunluğuyla bilinen teknik bir göldür. Bu deniz o kadar tuzludur ki, bünyesinde hiçbir canlıyı barındıramaz ve bu özelliğiyle gerçek anlamda "ölü" sıfatını hakkeder. İçinde yüzmeye kalkışan ve deneyimsiz olan kişiler, kaldıracakları kollaçla suyun yoğunluğu tarafından anında tersyüz edilebilir ve sırtüstü yatmaya mecbur bırakılabilir. Bu devasa su kütlesi, doğasından aldığı bu büyük gücüyle yalnızca insanları değil, her gün değişen toplumsal gündemleri ve hatta devasa troll ordularını bile taşıyıp kaldırabilecek bir metaforik güce sahiptir. Onun bu doğasını bastırmak veya değiştirmek neredeyse imkansızdır çünkü o tüm ağırlığını ve direncini bizzat kendi içsel yapısından alır.

Denizler ve okyanuslar aslında Dünya'nın iklim sisteminin derin, sabırlı ve büyük bir hafızası gibidir; atmosferdeki değişimlere oldukça yavaş tepki verseler de ortaya koydukları tepki devasa ölçeklerde kendini gösterir. Küresel sıcaklığın artması buzulların erimesine neden olurken, bir yandan da suyun ısınmasıyla birlikte termal genleşme gerçekleşmekte ve denizlerdeki su hacmi ciddi oranda artmaktadır. Suyun ısınarak daha fazla yer kaplaması, okyanusun ortasında hiç buzul erimesi dahi yaşanmıyor olsa, dünya genelinde suların istikrarlı bir biçimde yükselmesine zemin hazırlamaktadır. Bu yükselişin birkaç santimetrelik bir artış gibi görünmesine rağmen, fırtına dalgalarının içerilere kadar girme gücünü artırdığını ve kıyı taşkınlarının sıklığını mesela elli yılda birden birkaç yılda bire düşürerek felaketlere davetiye çıkardığını görmekteyiz. Dolayısıyla denizler, küresel ısınmanın pasif mağduru olmaktan ziyade, bu sürecin hem en büyük tamponu hem de gidişatın en net ve güçlü göstergesi konumundadır.

Dünya üzerindeki yaşamın neredeyse tamamının sıvı suya bağımlı olması ve yaşamın yaklaşık 3,5 ila 4 milyar yıl önce okyanusların derinliklerinde doğmuş olabileceği kuramları, denizlerin ne denli hayati olduğunu kanıtlar niteliktedir. Su yalnızca canlıların içini dolduran basit bir sıvı değil; aynı zamanda besin taşıyan, sıcaklık dengelerini kuran ve karmaşık moleküllerin birleşerek yaşamı inşa etmesini sağlayan kimyasal bir laboratuvardır. Yüzeyinde deniz bulunmasa dahi, Mars'ın derinliklarında hala sıvı suyun var olma ihtimali veya Europa ve Enceladus gibi Güneş Sistemi'nin buzlu uydularının altında gizlenen dev okyanuslar bilim insanları için büyük bir umut kaynağıdır. Bu gök bilimsel keşifler, evrende yaşam arayışını yalnızca Dünya ile sınırlandırmayıp çok daha farklı kimyasal ortamlara ve boyutlara taşımaktadır. Belki de asıl kritik faktör suyun kendisinden ziyade, sürekli bir değişim içindeyken buna tepki verebilen dinamik ve stabil bir ortamın varlığıdır ki denizler bu koşulu en mükemmel şekilde sağlamaktadır.

Denizlerin doğadaki olayları nasıl kaydettiğini anlamak için rüzgarın yarattığı dalgalara, Ay'ın çekim gücüyle oluşan gelgitlere, sıcaklık artışıyla yükselen sulara ve depremlerin tetiklediği tsunamilere yakından bakmak yeterlidir. Isınan suyun içinde yavaşça haşlanan kurbağaların aksine, denizler yavaş ısınan ortama ilk başta sessizce uyum sağlıyor gibi görünseler de uzun bir gözlem ve analiz sürecinin ardından derin ve sarsıcı tepkiler üretirler. Tsunamiler gibi felaketlerde denizler asla bir fail değil; aksine yer kabuğunda uzun zaman boyunca biriken gerilimin ve bastırılan devasa enerjinin taşınmasına yarayan zorunlu bir aracıdır. Tüm bu jeolojik, toplumsal ve iklimsel depremlere, yaz aylarının o keyifli ama bir o kadar da kaotik sahnelerine ve streslerine rağmen sığ sular her zaman için bir güven limanı sunmaya devam edecektir. Her türlü Doğal afet ve toplumsal karmaşa yaşansa da bildiğimiz tek bir gerçek vardır ki, o da Ölü Deniz'ler var olsa dahi asıl Deniz'lerin asla ölmeyeceği ve varlıklarıyla dünyamıza hayat verdiği gerçeğidir.