Philadelphia'daki Eski Hapishanede Bir Sinagog, İnanç Özgürlüğü Tartışmalarını Aydınlatıyor

Philadelphia'daki tarihi Doğu Eyaleti Hapishanesi (Eastern State Penitentiary), restore edilmiş mahkum sinagogunu kullanarak cezaevlerinde inanç ve ibadet özgürlüğünün tarih boyunca ne kadar karmaşık olduğunu gözler önüne seriyor. Bugün bir müze ve turistik cazibe merkezi olarak hizmet veren bu görkemli taş yapı, 1922 yılında ABD'deki ilk özel hapishane sinagogunu kurmasıyla dikkat çekiyor. Hapishanenin kuruluş felsefesi, Hristiyanlık temelli tövbe ve pişmanlık kavramları üzerine inşa edilmişti; amaç, mahkumları tam bir izolasyona maruz bırakarak kendi içsel dünyalarında ruhsal bir hesaplaşmaya zorlamaktı. Ancak bu yeni sergi, söz konusu ruhsal ve dini temellere rağmen hapishane sistemleri içinde farklı inançlara sahip mahkumların haklarının zamanla nasıl evrildiğini ortaya koyuyor. Küratör Josh Perelman, sinagogun, mahkumların kendi inançlarını yaşama haklarının hukuki olarak genişlemesine dair somut ve yaşanmış bir kanıt olarak hizmet ettiğini vurguluyor.

Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nın Birinci Değişikliği her vatandaşa din ve inanç özgürlüğü garanti etse de, bir kişinin hapse girmesiyle birlikte bu hakların sınırları son derece belirsiz bir hale geliyor. Sergide sergilenen yasal arka plan, 1871'deki Ruffin対Virginia davasında ABD Yüksek Mahkemesi'nin mahkumların tüm kişisel haklarından feragat ettiğini ve onları kelimenin tam anlamıyla "devletin kölesi" olarak tanımladığı o karanlık döneme ışık tutuyor. 20. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, mahkemeler mahkumların belirli temel haklarını elinde tutabileceğine hükmetmeye başlasa da, din özgürlüğü alanındaki ilerleme oldukça yavaş ve sancılı oldu. Yargıtay ve Yüksek Mahkeme kararları yıllar içinde bir ileri bir geri gitmiş, mahkumların inançlarını yaşama biçimlerine sürekli kısıtlamalar getirmiştir. Bu durum, Amerika'da cezaevlerinde dini özgürlüklerin bugün bile tam olarak güvence altına alınmadığını gösteren net bir tablo çiziyor.

Yargı organlarının hapishane din özgürlüğü konusundaki tutarsızlığı günümüzde hala devam eden güncel bir sorundur. Geçmişte mahkemeler, mahkumların hücrelerinde Kuran gibi dini metinleri bulundurabileceklerine hükmetmiş, ancak aynı zamanda Müslüman mahkumların toplu halde namaz kılmalarını kısıtlamak gibi çelişki kararlar da almıştır. 2022 yılında Yüksek Mahkeme, ölüm cezasına çarptırılan mahkumların idam anında yanlarında manevi bir liderin bulunma hakkına sahip olduğuna karar vermiş olsa da, günümüzde bazı eyaletlerin bu karara uymayı reddettiği bilinmektedir. Sergi açılmadan kısa bir süre önce de Yüksek Mahkeme, Rastafaryan bir mahkumun inancı gereği taktığı bukleli saçlarının gardiyanlar tarafından zorla kesilmesiyle ilgili karışık bir karar verdi. Mahkeme, kişinin saçlarını uzatma hakkı olduğunu onaylasa da, bu eylemi gerçekleştiren görevlilere dava açılmasına izin vermeyerek hak arama yollarını kısıtladı.

1922 yılında, o dönemki ulusal atmosfer göz önüne alındığında, bir cezaevinde Yahudilere özel bir ibadet alanının ayrılması son derece olağanüstü ve ezber bozan bir adımdı. Birleşik Devletler, o yıllarda ırkçı ve sözdebilimsel olan öjeni hareketinin zirvesini yaşıyor, aynı zamanda göçmenlere karşı yoğun bir düşmanlık ve onları hedef alan kısıtlayıcı yasalar tartışılıyordu. Perelman, böyle zorlu ve önyargılı bir dönemde Philadelphia'daki farklı inanç gruplarından insanların bir araya gelerek Doğu Eyaleti Hapishanesi'ndeki Yahudi mahkumlar için kutsal bir ibadet alanı yaratmasını, toplumsal dayanışmanın en güzel örneklerinden biri olarak nitelendiriyor. Bu tarihi sinagog, sadece bir ibadet yeri olmaktan öte, zulüm ve ayrımcılığın arttığı dönemlerde yerel toplulukların eylem ve direniş gücünü temsil ediyor. Perelman, bu oluşumun, ulusal bağlamda neler olup bittiğine bakılmaksızın yerel toplulukların her zaman somut bir değişim yaratma gücüne sahip olduğunu gösterdiğini belirtiyor.

Sonuç olarak "İnanç Yoluyla Özgürlük: Doğu Eyaleti'nde ve Ötesinde Yahudilik" adlı bu sergi, ziyaretçileri Amerika'daki inanç özgürlüğü mücadelesinin derinliklerine götüren bir köprü işlevi görüyor. Hapishane duvarları arasına inşa edilmiş bu küçük sinagog, cezalandırma sisteminin evrimini, dini hoşgörünün sınırlarını ve insan haklarının savunulması zorlu sürecini gözler önüne seriyor. Sergi, hala devam eden mahkum hakları mücadelesinin altını çizerek, anayasal hakların savunmasının dışarıda olduğu kadar içeride de yorucu bir mücadele gerektirdiğini hatırlatıyor. Küratör, Birleşik Devletler'in kuruluşunun 250. yıldönümünü kutladığı bu dönemde, böylesi tarihi bir alanın taşıdemokrasi ve inanç özgürlüğü mesajının küresel ve yerel düzeyde nasıl yankı bulduğuna değiniyor. Bu vesileyle Amerika'daki adli ve cezai sistemlerin geçmişten günümüze inanç çeşitliliğine yaklaşımını yeniden sorgulamak, hakların güvence altına alınması için atılmış her adımın ne kadar değerli olduğunu kanıtlıyor.