Türkmenistan'da Baş Müftü Aniden Görevden Alındı: Dini Kadrolar Üzerindeki Devlet Kontrolü

Türkmenistan'da ülkenin en üst düzey dini yetkilisi olan Baş Müftü Yalkap Hojagulyyev'in aniden görevden alınması, ülkenin siyasi ve dini alanları nasıl yönettiği konusunda uzun süredir devam eden tartışmaları yeniden alevlendirdi. Ülkede Halk Maslahatı (Halk Konseyi) başkanı ve cumhurbaşkanı dışında kimsenin makam güvencesine sahip olmadığı belirtiliyor. Görevden alma kararının resmi bir gerekçesi açıklanmamış olsa da, bu tür ani değişikliklerin Türkmenistan'da alışılmış bir pratik haline geldiği görülüyor. Dini liderlerin de dahil olduğu tüm devlet memurları ve yetkililer, her an uyarı olmadan görevden alınabiliyor. Bu durum, ülkenin otoriter yönetim yapısının dini kurumları da kapsayacak şekilde ne derece geniş olduğunu gözler önüne seriyor.

Olay, 19 Haziran'da Malezya Başbakanı Anwar Ibrahim'in de katıldığı cuma namazının ardından yaşandı. Başkent Aşkabat'a yaklaşık 11 kilometre mesafedeki Gypjak köyünde bulunan Türkmenbaşı Ruhy Camii'nde kılınan cuma namazının ardından, dini işlerden sorumlu ruhani kurul ve ülkenin dört bir yanından gelen ileri gelenler bir araya geldi. Toplantı sırasında, o sırada Ahal bölgesinde Halk Maslahatı Başkanı Gurbanguli Berdimuhamedov tarafından düzenlenen bir hayır etkinliğinde dualara liderlik eden Rahman Gurbanmyradov'un yeni baş müftü olarak atandığı duyuruldu. Böylece Hojagulyyev'in 2019'dan beri sürdürdüğü görev sona erdirildi. Toplantıda ayrıca, Aşkabat yakınlarındaki yeni inşa edilen Arkadag şehrindeki yeni camiye "Arkadag Ruhi Camii" adının verilmesi konusu da görüşüldü ve bu öneri oybirliğiyle kabul edildi.

Hojagulyyev'in görevden alınmasının kesin nedeni bilinmemekle birlikte, bazı spekülasyonlar ortaya atıldı. Eski müftünün, 2023 yılında devlet masrafıyla eşiyle birlikte Hac ibadetini yerine getirmesinin, Halk Maslahatı Başkanı Berdimuhamedov'u öfkelendirdiği iddia ediliyor. Bu tür iddialar bağımsız kaynaklar tarafından doğrulanamasa da, üst düzey yetkililerin kişisel kararlarla nasıl görevden alınabildiğinin bir göstergesi olarak değerlendiriliyor. Gurbanmyradov'un ise daha önce Ahal bölgesinde baş müftü olarak görev yapması, dini hiyerarşi içindeki tecrübesini kanıtlıyor. Bu tür atamalar genellikle devlet yönetiminin dini kurumlar üzerindeki sıkı kontrolünü pekiştirme amacı taşıyor.

Türkmenistan'ın ilk cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov'un (Türkmenbaşı), 1991'deki bağımsızlıktan sonraki ilk yıllarda tüm devlet aygıtını kontrol altına aldığı biliniyor. Ancak İslam din adamlarının tam itaatini sağlaması daha uzun zaman aldı. 1999'ların sonlarında, önde gelen İslam alimi Khoja Ahmed Orazgylych, Niyazov'un yeni yıl kutlamalarında çam ağacı çevresinde dans edilmesini desteklemesini açıkça eleştirdi. Bu olayın ardından Orazgylych görevden alındı, tutuklandı ve hapse atıldı; 2001'de cumhurbaşkanı tarafından affedilmesine rağmen iç sürgüne gönderildi. Ayrıca Niyazov, Orazgylych'in Kuran'ı Özbekçeden Türkmenceye çevirmesini "kötülük" olarak nitelendirerek tüm kopyaların toplanıp yakılmasını emretti.

Otoriter yönetimin dini kurumlar üzerindeki baskısı yalnızca Niyazov dönemiyle sınırlı kalmadı. 2001 yılında Niyazov, o dönemdeki baş müfti Nasrullah ibn Ibadullah'u adam kayırmacılıkla suçladı ve Daşoğuz'daki İlahiyat Fakültesi'nin derhal kapatılmasını sağladı. İbadullah, Niyazov'un kişilik kültüne, özellikle de camilerde Ruhname adlı kitabının sergilenmesi ve vaazlarda bu kitaptan alıntılar yapılması emrine muhalefet etmeye başlayınca durum daha da gerginleşti. Kasım 2002'de Niyazov'a düzenlenen suikast girişiminin ardından, Türkmenistan güvenlik güçlerinin Özbekistan Büyükelçiliği'ne baskın yapması bölgesel gerilimleri artırdı. Özbek kökenli olan İbadullah, Ocak 2003'te görevden alındı ve 2004'te kapalı bir duruşmada suikast girişimine karıştığı iddiasıyla vatana ihanetten suçlu bulundu ve 22 yıl hapis cezasına çarptırıldı.