Gürcistan, Batı yaptırımlı Rus yüz tanıma sistemini protestocuları teşhis için kullandı

Berlin ve Zürih merkezli sivil toplum kuruluşu AlgorithmWatch tarafından hazırlanan çarpıcı bir rapor, Gürcistan'ın Avrupa yanlısı gösterilerdeki protestocuları teşhis etmek için Rus yapımı bir yüz tanıma sistemi kullandığını ortaya koydu. Söz konusu sistem olan Polyface, Batı yaptırımları altında bulunan Moskova merkezli Papillion AO şirketi tarafından geliştirilmiştir. Rapora göre Gürcistan İçişleri Bakanlığı, bu tartışmalı teknolojiyi ilk olarak 2013 yılında temin etmeye başladı. Sistem, geçtiğimiz yıllarda beş farklı güncelleme geçirerek daha da geliştirildi. Ekim 2024 tarihinde ise sistemin kalıcı bir lisansı Bakanlık tarafından resmi olarak satın alındı.

Papillion AO şirketinin İsviçre, Ukrayna, Japonya ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından uluslararası yaptırımlara tabi tutulmuş olması, durumu daha da karmaşık ve endişe verici bir hale getirmektedir. Şirketin ürünleri, Rusya'nın yanı sıra Tacikistan, Türkmenistan, Kazakistan ve Belarus gibi ülkelerdeki kolluk kuvvetleri tarafından da aktif olarak kullanılmaktadır. Rapor, 2018 yılında yapılan bir güncelleme kapsamında Gürcistan'daki sistem operatörlerinin doğrudan Rus personel tarafından eğitildiğini öne sürüyor. Ayrıca, Gürcistan'da faaliyet gösteren diğer Rus şirketleri gibi Papillion AO'nun da zorunlu durumlarda Rus güvenlik servisleriyle işbirliği yapması için Rus yasaları tarafından yükümlü kılındığı belirtiliyor.

Tiflis'teki parlamento binası önünde her gün düzenlenen ve hükümet karşıtı bir nitelik kazanan kitlesel gösteriler, olayların boyutunu büyüten en önemli detaylardan biridir. Gürcü Rüyası partisi, zamanla protestoları engellemek ve göstericileri dağıtmak için yasaları giderek sıkılaştırdı; bunun sonucunda yüzlerce gösterici 'trafiği engelleme' ve benzeri eylemlerle idari suçlardan dolayı gözaltına alınıp para cezasına çarptırıldı. Göstericiler kimliklerini gizlemek amacıyla yüzlerini maskelemeye başladığında, hükümet bu eylemi de gözaltıyla cezalandırılan bir idari suç kapsamına aldı. AlgorithmWatch'ın tespitlerine göre, Gürcistan İçişleri Bakanlığı'nın Ekim 2024'te satın aldığı en güncel Polyface 3.7.0 sürümü, kitlesel uzaktan teşhis ve yaptırım süreçlerinin çok sonrasında, Haziran 2025 başlarında teslim edildi.

Polyface sisteminin teknik altyapısı, derin öğrenme tabanlı tanıma algoritmalarına dayanıyor ve Novosibirsk merkezli 3DiVi adlı, Rus devlet girişim fonu tarafından desteklenen bir yapay zeka şirketi tarafından geliştirilmiş durumda. Rapor, sistemin yetersiz ışık koşullarında dahi kalabalık grupların yüksek çözünürlüklü görüntülerini kaydedebildiğini vurguluyor. Ayrıca, sistemin göstericilerin yüzlerinde maske olması veya yüzün kısmen kapalı olması durumlarında dahi şahısları başarıyla teşhis edebilme kapasitesine sahip olduğu belirtiliyor. İhale dokümanlarına atıfta bulunan rapor, bakanlığın sistem için 'sınırsız sayıda operatör' lisansını açıkça talep ettiğini duyurdu. 2025 yılına kadar eşzamanlı kullanıcı sayısı 30 ile kısıtlı iken bu sınırın kaldırılması, Gürcistan hükümetinin daha kalabalık gösterileri izleme ve takip etme isteğinin güçlü bir göstergesi olarak yorumlanıyor.

Kişilerin kimliklerinin nasıl tespit edildiğine dair detaylar ise sistemin gözetim kapasitesinin boyutlarını gözler önüne seriyor. Sistem, yüzleri kimliklerle eşleştirmek için nüfus kayıtlarındaki vesikalık fotoğraflara erişim sağlayan 'Birleşik Bilgi Bankası' adlı veri tabanını kullanmaktadır. Ayrıca yazılım, sosyal medya ve diğer dış kaynaklardan yüklenen görseller üzerinde de arama yapabiliyor; bakanlığın 2024 yılında bu özelliği talep etmesi, platformlar arası gözetimin bilinçli bir kullanım amaçladığını ortaya koyuyor. İncelenen devlet ihale belgeleri, teknik dokümanlar ve gözetim görüntüleri sayesinde sistemin üç ana yöntemle çalıştığı tespit edildi. Bunlar; canlı yayını kesintisiz tarayan otomatik tanıma, personelin kamerayı manuel olarak yönlendirip veri tabanlarıyla anlık karşılaştırma yaptığı operatör odaklı arama ve aktivistler ile eski göstericilerin fotoğraflarının önceden sisteme yüklenmesini sağlayan otomatik izleme listesi olarak sıralanabilir.