Özbekistan Yolsuzlukla Mücadele Reformu Kapsamında Mahkum Kayıt Sistemi Kurdu

Özbekistan, kamu sektöründe hesap verebilirliği artırmak ve yolsuzluğu azaltmak amacıyla anti-yolsuzluk mevzuatında kapsamlı değişiklikler yaptı. Cumhurbaşkanı Şavkat Mirziyoyev'in 22 Haziran'da imzaladığı yeni yasa, toplum genelinde yolsuzluğa karşı sıfır tolerans ilkesini güçlendirmeyi hedefliyor. Yeni düzenlemenin en dikkat çekici unsuru, yolsuzluk suçlarından hüküm giyen kişilerin dahil edileceği elektronik bir kayıt sisteminin oluşturulmasıdır. İçişleri Bakanlığı, mahkumiyet kararı yasal olarak kesinleştikten sonra en geç üç iş günü içinde kişinin bilgilerini bu sisteme girmekle yükümlü olacak. Kayıttaki kişilerin bilgileri, adli sicil kayıtları boyunca sistemde korunmaya devam edecek.

Söz konusu kayıt sisteminde yer alan hükümlüler, kamu hayatının çeşitli alanlarında ciddi kısıtlamalarla karşılaşacak. Bu kişiler devlet memurluğuna giremeyecek, devlet ödüllerini alamayacak ve seçilmiş ya da atanmış bazı görevlere aday olamayacaklar. Ayrıca kamu iştiraki kurumlarda, devlete ait işletmelerde ve eğitim kurumlarında üst düzey görevlerde bulunmaları da yasaklanacak. Yolsuzluk mahkumiyeti bulunan bir kişinin yüzde 50'den fazla hissesine sahip olduğu şirketler de kamu ihalelerine ve kamu-özel ortaklığı projelerine katılamayacak. Bu kısıtlamalar, yolsuzluk suçlarını işleyenler için caydırıcı bir etki yaratmayı amaçlamaktadır.

Yeni yasa değişiklikleri ayrıca yolsuzlukla bağlantılı suçlar için cezai sorumluluğu önemli ölçüde genişletiyor. Görevi kötüye kullanma, organize suç örgütleri aracılığıyla ya da bilgi teknolojileri ve bilgisayar sistemleri kullanılarak işlenen suçlar için çok daha ağır cezalar öngörülüyor. Kişisel çıkar sağlamak amacıyla kasıtlı olarak görevini yapmayan memurlar da artan ceza yaptırımlarıyla karşılaşacak. Kamu ihaleleriyle ilgili ihlalleri düzenleyen maddeler de daha sert cezalar içerecek şekilde yeniden düzenlendi. Bu düzenlemeler, yolsuzlukla mücadelenin sadece tespitle kalmayıp, suçluların ağır bedeller ödemesini de sağlayacak bir çerçeveye oturtulduğunu göstermektedir.

Yasa sadece cezai yaptırımlarla yetinmeyerek, kurumların iç denetim mekanizmalarını da güçlendirmeyi amaçlıyor. Devlet kurumları, yolsuzluk riski yüksek pozisyonları belirlemekle ve bu riskleri düzenli olarak değerlendirmekle görevlendirildi. Anti-Yolsuzluk Ajansı ile Adalet Bakanlığı, bu değerlendirmelerde kullanılacak yöntemleri denetleyecek ve suç istatistikleri, uygulama örnekleri ve kamuoyu anketleri gibi veriler ışığında ulusal bir yolsuzluk risk haritası oluşturacak. Kurumlara, tespit ettikleri risklere karşı azaltıcı tedbirler geliştirme zorunluluğu da getirildi. Böylece yolsuzluğun önlenmesi için sistematik ve veriye dayalı bir yaklaşım benimsenmiş oluyor.

Reform paketi ayrıca kurum içi yolsuzlukları bildiren çalışanların korunması ve teşvik edilmesi konusunda önemli güvenceler içeriyor. Kendi kurumlarındaki yolsuzlukları raporlayan çalışanlar, Anti-Yolsuzluk Ajansı'na önceden bildirim yapılmadan iki yıl boyunca disiplin cezasına çarptırılamayacak. Bildirim yapanlara maddi ödüller, teşekkür belgeleri ve yasal izin verilen diğer tanınma biçimleri gibi devlet teşvikleri sağlanacak. Bunun yanı sıra, devlet kurumlarındaki uyum ve iç denetimden sorumlu personel, özel arama, sorgulama ve soruşturma prosedürleri kapsamında ek yasal korumalar kazanacak. Özbekistan hükümeti ayrıca, Mayıs 2026'da elli milyon dolar ve üzeri büyük yatırım projeleri için zorunlu anti-yolsuzluk incelemeleri başlatmış ve kamu harcamalarına yönelik denetimi daha da sıkılaştırmıştı.